28-10-2026
Hoe kan spraakgericht rapporteren in de zorg verantwoord worden ingezet én opgeschaald? Die vraag stond op 28 oktober centraal tijdens de ECP Deelnemersspecial ‘Spraakgericht rapporteren, AI en ethiek in de (ziekenhuis)zorg’ bij het LUMC in Leiden.
ECP | Platform voor de InformatieSamenleving organiseerde de bijeenkomst vanuit de bij ECP ondergebrachte Aanpak Begeleidingsethiek, in samenwerking met LUMC en het RIGH:T Consortium. Zorgprofessionals, ethici, onderzoekers, beleidsmakers, brancheorganisaties en andere betrokkenen gingen onder leiding van dagvoorzitter Stephan de Valk met elkaar in gesprek over de kansen, risico’s en voorwaarden voor verantwoord gebruik van spraakgericht rapporteren.
Al bij de opening bleek hoe actueel het onderwerp is, maar ook hoe verschillend de ervaringen zijn. In een korte Mentimeterpeiling gaf ongeveer driekwart van de respondenten aan spraakgericht rapporteren vooral van horen zeggen te kennen of het slechts incidenteel te gebruiken. De vragen waarmee deelnemers de middag begonnen, gingen onder andere over privacy en informatiebeveiliging, wetgeving en ethiek, kwaliteit van zorg, verantwoord implementeren en het leren van ervaringen uit andere organisaties.
Gedurende de middag kwam één gedachte steeds terug: de waarde van spraakgericht rapporteren laat zich niet alleen meten in minuten tijdswinst. Minstens zo belangrijk is wat de technologie betekent voor de kwaliteit van zorg, het vertrouwen van patiënten en professionals, professionele vaardigheden en de relatie tussen patiënt en zorgverlener.
Digitale ethiek als onderdeel van implementatie
Daniël Tijink, programmaleider Aanpak Begeleidingsethiek bij ECP, plaatste spraakgericht rapporteren in het bredere vraagstuk van technologische innovatie in de zorg.
Bij succesvolle implementatie spelen verschillende bewegingen tegelijkertijd. Technologie moet aansluiten bij de sociale en organisatorische werkelijkheid. Verschillende betrokkenen kijken vanuit andere waarden en perspectieven naar dezelfde toepassing. En ervaringen uit de praktijk moeten uiteindelijk hun weg vinden naar beleid – en andersom.
De Aanpak Begeleidingsethiek helpt om juist die perspectieven samen te brengen. Niet door eerst alle ethische vragen theoretisch op te lossen, maar door rond een concrete toepassing te onderzoeken welke effecten optreden, welke waarden belangrijk zijn en welke handelingsopties er zijn op het gebied van technologie, organisatie en menselijk gedrag.
Tijink stelde daarbij de vraag of digitale ethiek ook een opschalingsmotor kan worden. Wanneer organisaties niet alleen sessies organiseren, maar ook hun bevindingen structureel delen, ontstaat een groeiende verzameling praktijkkennis. Die kan vervolgens weer worden verbonden met regionale en landelijke initiatieven.
Wanneer is spraakgericht rapporteren goed genoeg?
Naomi Teekamp, projectleider van het RIGH:T Consortium, stelde vervolgens een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: wanneer vinden we spraakgericht rapporteren eigenlijk voldoende betrouwbaar om het verantwoord te gebruiken?
SGR wordt in hoog tempo verkend en toegepast, terwijl er nog onzekerheden bestaan rond kwaliteit, veiligheid en bias. Bovendien hanteren organisaties verschillende uitgangspunten voor de beoordeling van toepassingen.
Het RIGH:T Consortium werkt daarom aan een validatieraamwerk voor generatieve AI in de zorg, met spraakgericht rapporteren als eerste use case. Daarmee moeten organisaties kunnen toetsen of een toepassing veilig en betrouwbaar werkt. Niet alleen technische eisen worden meegenomen; ook sociaal-maatschappelijke aspecten krijgen een plaats.
Die vraag leefde ook in de zaal. Voorafgaand aan de presentatie werd deelnemers de stelling voorgelegd: ‘Ziekenhuizen zetten AI sneller in dan ze kunnen beoordelen.’ Van de 58 respondenten waren er 23 het daar meer mee eens. Toen dezelfde stelling na de presentatie opnieuw werd voorgelegd, waren dat er 31. De discussie over wat eigenlijk nodig is om AI goed te kunnen beoordelen, kreeg gedurende de presentatie dus duidelijk meer gewicht.
De workshops die met de Aanpak Begeleidingsethiek zijn uitgevoerd, brengen bovendien onderwerpen naar boven die in de technische literatuur minder prominent aanwezig zijn. Denk aan deskilling, waarbij professionals door het gebruik van AI bepaalde vaardigheden kunnen verliezen, een mogelijk chilling effect, waarbij patiënten of zorgverleners zich minder vrij voelen als een gesprek wordt opgenomen, en automation bias, waarbij een AI-uitkomst onvoldoende kritisch wordt gecontroleerd.
De gezamenlijke lat voor verantwoorde AI vraagt daarmee om meer dan technische prestaties: praktijktoetsing en de perspectieven van patiënten, zorgprofessionals en andere betrokkenen zijn net zo noodzakelijk.
Meer weten over het consortium? Bekijk rightconsortium.nl of neem contact op via rightconsortium@maasstadziekenhuis.nl.
Praktijkervaringen: van ‘wel of niet?’ naar ‘hoe?’
Tijdens de praktijkinterviews deelden René Wubs (GGZ Noord-Holland-Noord), Gijske de Boo (Rijnstate), Imke Bloemen (Erasmus MC) en André Krom (LUMC) hun ervaringen.
Voor GGZ Noord-Holland-Noord hielp de Aanpak Begeleidingsethiek om de discussie te kantelen. Niet langer alleen de vraag ‘Moeten we deze technologie wel of niet inzetten?’, maar vooral: ‘Hoe kan deze technologie bijdragen aan betere kwaliteit van zorg?’
Daarmee ontstaat ruimte voor een gesprek waarin niet alleen behandelaren en ICT aan tafel zitten, maar ook cliënten, management, leveranciers en onderzoekers.
Bij Rijnstate bleek juist het bewust vertragen waardevol. Een technologie kan aantrekkelijk zijn vanwege efficiency, maar welke waarden komen daarbij mogelijk onder druk te staan? En hoe wil de organisatie daarmee omgaan? Lees ook het NVZ-artikel Spraakgestuurd rapporteren vraagt om meer dan techniek.
Erasmus MC en LUMC brachten wetenschappelijke kennis en praktijkervaringen samen in vier workshops over ambient AI scribes. In totaal deden 83 mensen mee, onder wie patiënten en naasten, zorgverleners, ontwikkelaars, beleidsmakers, ethici en onderzoekers. Die brede samenstelling leverde inzichten op die verder gaan dan tijdsbesparing en administratieve lasten.
Zo kwamen ook de arts-patiëntrelatie, vertrouwen, kwaliteit en veiligheid van zorg, welzijn, professionele vaardigheden, privacy, autonomie en verantwoordelijkheid nadrukkelijk naar voren. Een effect kan bovendien twee kanten op werken: minder tijd besteden aan typen kan ruimte geven voor beter contact met de patiënt, terwijl controle van AI-gegenereerde verslaglegging juist extra werk kan opleveren.
Daarmee werd een belangrijk uitgangspunt van de middag zichtbaar: kwaliteit van zorg is een bredere maatstaf dan alleen efficiency.
Van pilots naar verantwoord opschalen
In het panelgesprek gingen Pip van Etten (STZ), Nina Eminović (NVZ), Pieter Jeekel (AIC4NL, Gezondheid & Zorg), Victor Plat (Ministerie van VWS) en Daniël Tijink in op de vraag hoe praktijkervaringen kunnen worden benut voor bredere implementatie.
Vertrouwen bleek daarbij een terugkerend thema. Wat gebeurt er met opnames? Hoe weten patiënten en professionals wat een toepassing precies doet? En krijgen medewerkers voldoende ruimte en ondersteuning om met de technologie te leren werken?
Ook leveranciers horen vroegtijdig bij dat gesprek. AI-toepassingen ontwikkelen zich snel. De technologie van vandaag kan over een half jaar alweer veranderd zijn. Dat vraagt om continu contact tussen gebruikers, organisaties, ontwikkelaars en beleidsmakers.
Tegelijkertijd moet worden voorkomen dat iedere zorgorganisatie dezelfde vragen afzonderlijk gaat uitzoeken. Pieter Jeekel wees op de snelheid van technologische ontwikkeling en het belang van kortcyclischer leren: kennis moet beschikbaar zijn op het moment dat organisaties keuzes maken, niet pas jaren later.
Victor Plat benadrukte vanuit VWS dat juist het delen van wat in de praktijk wel én niet werkt essentieel is. Uiteindelijk is AI immers niet het doel; betere zorg is het doel.
Initiatieven zoals de Doorbraakmiddelen binnen het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) en de ontwikkeling van een Landelijke Ondersteuningsstructuur voor AI in de zorg kunnen helpen om kennis, expertise en praktijkervaring beter te bundelen en beschikbaar te maken voor organisaties die met AI aan de slag gaan. Meer informatie over het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord is te vinden op Zorgakkoorden.nl.
Vier perspectieven in de break-outsessies
Na het plenaire programma gingen deelnemers in vier sessies verder met de praktijk.
Sessie Aanpak Begeleidingsethiek en spraakgericht rapporteren
In de demosessie van René Wubs en André Krom ervoeren deelnemers zelf hoe de Aanpak Begeleidingsethiek kan worden toegepast op spraakgericht rapporteren.
De oefening maakte duidelijk hoe belangrijk het is om eerst scherp te krijgen welk probleem men eigenlijk probeert op te lossen. Pas daarna wordt relevant welke rol technologie daarbij kan spelen. Door positieve en negatieve effecten, onderliggende waarden en mogelijke handelingsopties gezamenlijk te onderzoeken, verschuift het gesprek van een abstract oordeel over AI naar concrete keuzes voor de praktijk.
Sessie Naar een integrale praktijk van digitale ethiek in de zorg
Stephan de Valk en Daniël Tijink gingen met deelnemers in gesprek over de volgende stap voor digitale ethiek in de zorg.
Aan tafel zaten mensen met verschillende achtergronden en ervaringen. Juist die combinatie werd als waardevol ervaren. Hoe zorgen we ervoor dat geleerde lessen niet binnen één instelling blijven? Wanneer is ethiek voldoende ingebed in de implementatie? En hoe kunnen praktijkervaringen worden verbonden met bestaande landelijke en regionale ontwikkelingen?
De sessie benadrukte daarmee de behoefte aan een plek waar ervaringen structureel kunnen worden uitgewisseld en verder ontwikkeld.
Sessie Begeleidingsethiek en capaciteitsplanning
In de sessie van Hannah Boute en Gijske de Boo werd de methode toegepast op AI en capaciteitsplanning.
Ook hier bleek dat effecten niet eenvoudig positief of negatief zijn. Waarden als efficiëntie, effectiviteit en transparantie kunnen elkaar versterken, maar ook met elkaar botsen. De methode hielp om deze spanningen zichtbaar te maken en vervolgens na te denken over handelingsmogelijkheden.
Een belangrijke les was dat oplossingen niet automatisch in de technologie zelf liggen. Ook werkprocessen, afspraken, verantwoordelijkheden en het handelen van medewerkers bepalen of een AI-toepassing uiteindelijk goed landt.
AI-geletterdheid in de praktijk
In de sessie van Lies van Gennip, Joyce Martina en Nicole Zeitsen stond spraakgericht rapporteren centraal als praktische casus voor AI-geletterdheid.
Lies van Gennip schetste kort het zorgbrede beeld. Uit onderzoek onder ruim 4.800 zorgmedewerkers blijkt dat AI inmiddels in de dagelijkse praktijk terechtkomt, terwijl kennis, scholing en duidelijkheid over toegestane toepassingen nog niet overal gelijke tred houden.
Nicole Zeitsen maakte dit vervolgens concreet met de ervaringen van Buurtzorg. Daar wordt spraakgestuurd rapporteren ingezet om administratieve lasten te verminderen, verslaglegging te ondersteunen en vooral meer tijd voor de cliënt te creëren. Tegelijkertijd blijft menselijke controle een harde randvoorwaarde: de zorgprofessional controleert en accordeert de door AI gegenereerde informatie zelf.
Zeitsen vatte de bedoeling van die tijdswinst tijdens de terugkoppeling treffend samen:
“Het gaat niet om het geld, het gaat om de verbinding.”
De winst zit uiteindelijk in tijd die opnieuw kan worden besteed aan cliënten, naasten en collega’s.
Kennis delen en samen verder
Tijdens de plenaire afsluiting brachten deelnemers uit de vier sessies hun belangrijkste inzichten terug naar de zaal. Ook in de afsluitende Mentimeter kwam de rode draad van de middag duidelijk terug.
Deelnemers noemden onder meer verbinding tussen verschillende perspectieven, kwaliteit van zorg, alle stakeholders betrekken, kortcyclisch blijven evalueren en het belang van het delen van ervaringen. Een deelnemer vatte de gewenste houding samen als: ‘Gewoon starten en goed evalueren.’ Een andere deelnemer pleitte ervoor om meer te denken in termen van kwaliteit en minder in termen van tijdswinst en efficiëntie.
Juist die combinatie – aan de slag gaan én blijven reflecteren op effecten, waarden en ervaringen uit de praktijk – vormt een belangrijke basis voor het vervolg.
Daarom wordt verder gebouwd aan een Community of Practice Digitale Ethiek in de Zorg. Niet als nieuw overleg naast alles wat al bestaat, maar als manier om mensen en organisaties die in de praktijk met vergelijkbare vragen bezig zijn beter met elkaar te verbinden.
De bijeenkomst liet zien dat organisaties niet hoeven te wachten totdat alle onzekerheden rond AI verdwenen zijn. Verantwoorde innovatie vraagt juist om doen én blijven leren: technologie in de praktijk beproeven, verschillende stemmen meenemen, effecten zichtbaar maken en bevindingen met elkaar delen.
Daarmee verschuift ook de centrale vraag. Niet alleen: kunnen we deze technologie invoeren? Maar vooral: hoe zorgen we er samen voor dat de technologie daadwerkelijk bijdraagt aan goede zorg?
Verder lezen en downloaden
- Presentatie ECP Deelnemersspecial
Bekijk de volledige presentatie van de bijeenkomst, inclusief de bijdragen over de Aanpak Begeleidingsethiek, RIGH:T Consortium, praktijkinterviews en landelijke ontwikkelingen. - Inzichten uit vier workshops Begeleidingsethiek over ambient AI scribes
Lees de uitgebreide resultaten van de vier workshops in de medisch-specialistische zorg, GGZ, huisartsenzorg en VVT. - Spraakgestuurd rapporteren vraagt om meer dan techniek
Lees het artikel van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen over de ervaringen met de Aanpak Begeleidingsethiek rond spraakgestuurd rapporteren bij Rijnstate.
Lees het NVZ-artikel - Landelijke AI-ondersteuningsstructuur voor zorginstellingen
Lees meer over de landelijke structuur die kennis, expertise en praktijkervaring rond AI in de zorg bundelt.
Lees meer over de landelijke AI-ondersteuningsstructuur - Doorbraakmiddelen AZWA
Bekijk de informatie over de middelen voor het versneld opschalen van innovatieve, arbeidsbesparende oplossingen in de zorg.
Bekijk de Doorbraakmiddelen
Blijf betrokken
Ook na deze bijeenkomst zijn er verschillende manieren om betrokken te blijven bij digitale ethiek in de (ziekenhuis)zorg.
- Community of Practice Digitale Ethiek in de Zorg
Samen met andere organisaties en professionals kennis en ervaringen uitwisselen over digitale ethiek en verantwoorde implementatie van AI in de zorg? Neem contact op via info@begeleidingsethiek.nl. - Aanpak Begeleidingsethiek
Op de hoogte blijven van bijeenkomsten, inzichten en ontwikkelingen? Meld u aan voor de nieuwsbrief van de Aanpak Begeleidingsethiek of bekijk begeleidingsethiek.nl. - RIGH:T Consortium
Meer informatie over het consortium is te vinden op rightconsortium.nl. Contact opnemen kan via rightconsortium@maasstadziekenhuis.nl.
Plenaire sprekers en dagvoorzitter
![]() |
![]() |
![]() |
|
| Daniel Tijink | Naomi Teekamp | Stephan de Valk |
Praktijkinterviews
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
| René Wubs | Gijske de Boo | Imke Bloemen | André Krom |
Panelgesprek
![]() |
![]() |
| Pip van Etten | Nina Eminovic |
Break-out sprekers
![]() |
![]() |
| Hannah Boute | Lies van Gennip |
Aanpak Begeleidingsethiek
Chatbots, AI-assistenten, drones, elektronische patiëntendossiers… Tegenwoordig zijn er steeds meer nieuwe technologische toepassingen beschikbaar. Technologieën met kansen en risico’s die voor elk... + Meer over Aanpak Begeleidingsethiek











