12-02-2026
Onderzoek AI en Open Overheid gepubliceerd. Hoe kunnen we de afhandeling van Woo-verzoeken verbeteren en de werkbelasting van ambtenaren verminderen? Welke AI-toepassingen zijn er ontwikkeld rond Open Overheid? Welke daarvan zijn kansrijk om op te schalen?
Deze vragen stonden centraal in het onderzoek AI & Open Overheid dat van mei 2025 tot januari 2026 is uitgevoerd door Guido Enthoven vanuit het programma Digitaal Doordacht. Het onderzoek heeft specifieke technologische en organisatorische innovaties geïdentificeerd die kunnen bijdragen aan een efficiënter en transparanter openbaar bestuur.
Conclusies
Het is onwenselijk dat 250 middelgrote en kleine gemeenten zelf het wiel moeten uitvinden, of elk afzonderlijk zaken moeten gaan doen met een aanbieder op het gebied van zoeken en vinden en lakken ten behoeve van het Woo-proces. Daarvoor ontbreekt bij gemeenten ook vaak de technische expertise. Op dit gebied is meer regie en actie wenselijk vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) of andere betrokken partijen.
De inschatting is dat alle ministeries en ongeveer de helft van de gemeenten gebruikmaken van zoek-tools en/of laktools. Bestaande aanbieders krijgen concurrentie van jonge bedrijven die large language model gebaseerde tools aanbieden. Op de achtergrond lopen Big Tech bedrijven als Microsoft en Google zich warm om een groot deel van de Nederlandse ‘zoek-en-vind markt’ bij overheidsorganisaties te veroveren.
AI kan in het Woo-proces onder meer helpen bij:
-
- Automatisch toekennen van metadata aan documenten
- Doorvragen, afbakenen en preciseren in overleg met de verzoeker
- Snel aanbieden van reeds openbare informatie
- Slim zoeken, gerichte analyse van bepalende besluitvormingsmomenten
- Ordening op deelthema’s, classificatie, visualiseren met themawolken
- Pre-toets op alle uitzonderingsgronden
- Samenvatten kernpunten, voor besluitvormers en verzoekers
Aanbevelingen
Als resultaat van het onderzoek zijn de volgende aanbevelingen geformuleerd:
- BZK: Investeer in de periode 2026-2029 een bedrag van minimaal 10 miljoen euro per jaar in de ontwikkeling en opschaling van:
- Een platform waarbij bedrijven hun verantwoorde AI-tools open source en op basis van common ground principes kunnen aanbieden aan de verschillende nationale en decentrale overheden.
- Innovatieve AI-tools die een bijdrage kunnen leveren aan een snelle en efficiënte afhandeling van Woo-verzoeken. Doe dit in samenwerking met andere ministeries en overheidsorganisaties.
- VNG, gemeenten: Sla de handen ineen, eventueel via inkoopcombinaties als Dimpact of de G4, om gezamenlijk tools voor Open Overheid en Woo-afhandeling in te kopen.
- VNG, BZK: Start een onderzoek naar of benchmark de ervaringen met verschillende Woo-tools in termen van effectiviteit, functionaliteiten, gebruiksvriendelijkheid en behoeften. Maak hierbij gebruik van een ‘reviewportaal voor gebruikers’, waarbij ambtenaren ervaringen kunnen uitwisselen.
Vervolgstappen
In het coalitieakkoord staat de ambitie om AI in te zetten voor een Open Overheid:
‘De Wet Open Overheid gaan we beter toepasbaar maken. Op basis van de evaluatie (verwacht in 2026) bezien we of aanpassing wenselijk is. In de tussentijd werken we aan de uitvoerbaarheid, onder andere door de informatiehuishouding beter op orde te krijgen en beter gebruik te maken van kunstmatige intelligentie.’
Vanuit het programma Digitaal Doordacht en het Platform AI & Overheid zullen bouwstenen worden aangereikt om hier snel actie op te kunnen ondernemen. Kijk verder op de website van Platform AI & Overheid om te zien hoe verantwoorde inzet van AI bij de overheid wordt versneld.
Meer informatie
Interesse in de resultaten van het onderzoek? Je kunt het onderzoek hier downloaden. Heb je vragen, neem dan contact op met Guido Enthoven.
Over het programma Digitaal Doordacht
Vanuit het programma Digitaal Doordacht werken het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en ECP I Platform voor de Informatiesamenleving op basis van meerdere (strategische) pijlers actief samen aan een toekomstgerichte digitale overheid waarin burgers en ondernemers centraal staan. Kijk hier voor meer informatie.