29-10-2026
Van innovatie naar opschaling van digitale alternatieven
Digitale autonomie: van praten naar doen. Samen bouwen aan een autonoom en weerbaar Nederland
Op donderdag 29 oktober organiseerde ECP | Platform voor de Informatiesamenleving samen met het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, ROM Utrecht Region, Economic Board Utrecht, TNO en RVO een interactieve workshop.
Hoe zorgen we ervoor dat Nederland en Europa meer grip krijgen op hun digitale toekomst? En hoe brengen we innovatieve digitale alternatieven van ontwikkeling naar daadwerkelijke toepassing en opschaling? Deze vragen stonden centraal tijdens de bijeenkomst Bouw mee aan een autonoom en weerbaar Nederland, georganiseerd door ECP | Platform voor de InformatieSamenleving en opdracht van het ministerie van Economische Zaken in samenwerking met ROM Utrecht Region, Economic Board Utrecht, TNO en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).
Onder leiding van dagvoorzitter Daniël Frijters (Directeur Operations – ECP | Platform voor de InformatieSamenleving) kwamen vertegenwoordigers van overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties bijeen om kennis te delen, ervaringen uit te wisselen en concrete handelingsperspectieven te verkennen.
De locatie vormde een passend decor. Niels Spronk (Chief Operations – DotSlash) vertelde hoe de Utrechtse campus sinds 2018 is uitgegroeid van een gebouw met ongeveer dertig startups tot een ecosysteem met circa 250 innovatieve bedrijven. Daarmee laat DotSlash zien hoe ondernemerschap, samenwerking en toegang tot kennis en kapitaal bijdragen aan het ontwikkelen en opschalen van technologie.
De centrale vraag van de bijeenkomst was dan ook niet alleen hoe we digitale afhankelijkheden verminderen, maar vooral hoe we samen een sterke markt voor Europese digitale alternatieven creëren.
De bijeenkomst vertrok vanuit de constatering dat Nederlandse en Europese digitale alternatieven er al zijn. De centrale opgave is om ervoor te zorgen dat organisaties ze ook daadwerkelijk gaan gebruiken. De belangrijkste conclusie was daarom: wacht niet op de perfecte oplossing, maar breng afhankelijkheden in beeld, maak bewuste keuzes en begin.
Visuele verslaglegging
Tijdens de bijeenkomst legde Micky Dirkzwager (Tekenaar – Buro Brand) de belangrijkste inzichten en discussies vast in een visueel verslag. De tekening bracht de verschillende perspectieven samen: van strategische afhankelijkheden en juridische belemmeringen tot technische oplossingen, marktontwikkeling en concrete handelingsperspectieven.
Bekijk de visuele notulen van Micky Dirkzwager: Visuele notulen
Digitale autonomie begint bij strategische keuzes
Jasper Munnichs (Beleidsmedewerker digitale soevereiniteit en AI – Ministerie van Economische Zaken) schetste de urgentie van digitale autonomie. Nederland en Europa zijn sterk afhankelijk van buitenlandse technologieaanbieders. Die afhankelijkheden brengen risico’s met zich mee voor onze economie, maatschappelijke voorzieningen en geopolitieke positie.
Tegelijkertijd benadrukte hij dat digitale autonomie niet betekent dat Nederland of Europa alles zelf moet ontwikkelen. In een open economie blijft internationale samenwerking essentieel. Het gaat erom dat we strategische keuzes kunnen blijven maken en voldoende handelingsvermogen behouden.
Munnichs benoemde drie belangrijke aangrijpingspunten: het verminderen van risicovolle afhankelijkheden, het ontwikkelen van wederzijdse strategische afhankelijkheden en het versterken van de digitale autonomie van de overheid.
Daarmee werd de toon gezet: digitale autonomie draait niet om volledige onafhankelijkheid, maar om keuzevrijheid, controle en weerbaarheid.
Bekijk de presentatie van Jasper Munnichs: Presentatie Jasper Munnichs
Wat beweegt het Nederlandse bedrijfsleven?
Maar hoe kijkt het bedrijfsleven naar digitale autonomie? Eva van den Noort (Senior Consultant, ICT, Strategy & Policy – TNO) presenteerde de eerste inzichten uit een TNO-onderzoek onder Nederlandse ondernemingen.
Uit 32 interviews met bedrijven uit verschillende sectoren blijkt dat digitale autonomie voor veel organisaties nog een abstract begrip is. Bedrijven komen vooral in beweging wanneer zij concrete risico’s ervaren, bijvoorbeeld op het gebied van cybersecurity, bedrijfscontinuïteit, vertrouwelijkheid van gegevens of bescherming van intellectueel eigendom.
Ook verschillen de uitdagingen sterk per sector en bedrijfsgrootte. Kleinere bedrijven beschikken vaak over beperkte kennis en capaciteit, terwijl grotere organisaties te maken hebben met complexe IT-landschappen en bestaande contractuele afhankelijkheden.
Tijdens de discussie ontstond een interessante vraag: betekent het uitbesteden van digitale kennis automatisch dat je digitale autonomie verliest?
De conclusie was genuanceerd. Organisaties hoeven niet alle technologie zelf te ontwikkelen of beheren. Wel moeten zij voldoende kennis en inzicht behouden om leveranciers kritisch te beoordelen, risico’s te begrijpen en zelfstandig keuzes te kunnen maken.
De regie behouden is belangrijker dan alles zelf doen. Van innovatie naar opschaling: ‘Control first’
Hoe vertaal je die gedachte naar de praktijk? Jeroen Hendriks (CCO – Dovilo) en Bertram Rutte (CEO – Dovilo) namen de deelnemers mee in de ontwikkeling van een AI-opschaalfaciliteit.
Hun uitgangspunt was helder: Control first.
Wie digitale autonomie wil versterken, moet vanaf het begin nadenken over controle over infrastructuur, data, technologie en leveranciers. Daarbij zijn eigenaarschap, flexibiliteit en de mogelijkheid om later over te stappen essentieel.
De sprekers benadrukten dat organisaties moeten voorkomen dat zij bij het ontwikkelen van nieuwe oplossingen opnieuw afhankelijk worden van één leverancier. Door meerdere technologische oplossingen naast elkaar mogelijk te maken en vooraf rekening te houden met een exitstrategie, ontstaat meer keuzevrijheid.
Tegelijkertijd vraagt opschaling om een realistische businesscase. Niet iedere technologische mogelijkheid hoeft direct te worden gerealiseerd. Kritische vragen over functionaliteit, kosten, energievoorziening en daadwerkelijke behoefte helpen om investeringen gericht en toekomstbestendig te maken.
Bekijk de presentatie van Bertram Rutte en Jeroen Hendriks: Presentatie Bertram Rutte & Jeroen Hendriks
Waarom zeggen organisaties zo vaak ‘nee’?
Dunja Madunic (Senior Specialist Strategy, Law & Technology – Arthur’s Legal) bracht vervolgens een juridisch en organisatorisch perspectief in.
Onder de titel ‘De grootste NEE’s’ besprak zij veelgehoorde argumenten die organisaties gebruiken om veranderingen uit te stellen.
‘Er is geen alternatief.’ ‘We zitten vast aan contracten.’ ‘Het is te duur.’ ‘Technisch kan het niet.’ Of: ‘De AVG staat het niet toe.’
Volgens Madunic blijken deze belemmeringen bij nader onderzoek regelmatig minder absoluut dan gedacht. Wet- en regelgeving, waaronder de Europese Data Act, kan juist mogelijkheden bieden om afhankelijkheden te verminderen.
Ook waarschuwde zij voor sovereignty washing: oplossingen die als digitaal soeverein worden gepresenteerd, terwijl daadwerkelijke controle over data, technologie en leveranciers onvoldoende is geborgd.
Het belangrijkste obstakel is volgens haar vaak niet dat iets onmogelijk is, maar dat organisaties niet weten hoe zij verandering moeten aanpakken.
Haar boodschap: accepteer niet automatisch de eerste ‘nee’, maar onderzoek wat wél mogelijk is.
In de juridische workshop werd dit vraagstuk ook samengevat in drie praktische vragen: mogen, willen en kunnen. Wat is juridisch toegestaan, welke afhankelijkheden wil de organisatie accepteren en heeft zij de kennis, middelen en bestuurlijke steun om daadwerkelijk te veranderen? Dat onderscheid helpt om feiten, aannames en ervaren belemmeringen uit elkaar te houden.
Bekijk de presentatie van Dunja Madunic: Presentatie Dunja Madunic
Van praten naar doen: vier interactieve workshops
Na de plenaire presentaties gingen de deelnemers in vier interactieve workshops aan de slag. De centrale vraag verschoof van waarom digitale autonomie belangrijk is naar hoe organisaties daadwerkelijk stappen kunnen zetten.
De vier workshops hadden elk een eigen invalshoek en centrale vraag.
- Workshop 1 – Inkoopbeleid & IT-sourcingstrategie: hoe integreer je Europese en Nederlandse digitale alternatieven in je inkoopbeleid?
- Workshop 2 – Juridische & compliance-aspecten: welke juridische en compliance-uitdagingen spelen bij de inkoop van Europese en Nederlandse alternatieven?
- Workshop 3 – Technische & operationele haalbaarheid: hoe ziet de implementatie van Europese en Nederlandse alternatieven eruit in de praktijk? Workshop
- Workshop 4 – Markt & ecosysteem: hoe worden Nederlandse en Europese digitale alternatieven in de markt ervaren en welke kansen en belemmeringen ervaren aanbieders?
▼ Workshop 1 – Inkoopbeleid & IT-sourcingstrategie
De workshop werd begeleid door Andres Steijaert (Teamlead ICT procurement – SURF) en Willeke Klinker (Projectleider – ECP | Platform voor de InformatieSamenleving).
In de workshop over inkoopbeleid en IT-sourcingstrategie stond de gezamenlijke inkoopkracht van organisaties centraal.
Jaarlijks besteden Europese organisaties grote bedragen aan technologie van niet-Europese aanbieders. Wat zou er gebeuren als een groter deel van deze investeringen terechtkomt bij Europese alternatieven?
Deelnemers constateerden dat organisaties vaak kiezen voor gevestigde leveranciers omdat deze oplossingen vertrouwd zijn en over uitgebreide functionaliteiten beschikken. Tegelijkertijd ontstaat hierdoor een vicieuze cirkel: Europese alternatieven krijgen onvoldoende gebruikers en investeringen om verder te groeien.
De oproep was daarom om niet te wachten totdat ieder alternatief volledig is uitontwikkeld. ‘Je kan nu al van start.’ Begin klein, formuleer duidelijke criteria en neem naast prijs en functionaliteit ook strategische autonomie, interoperabiliteit en overstapmogelijkheden mee in het inkoopbeleid.
Een eerste stap is daarom het eigen IT-landschap in kaart brengen: welke data en systemen zijn cruciaal, waar zitten de grootste afhankelijkheden en waar kan de organisatie beginnen zonder alles tegelijk te veranderen? Werkplekomgevingen, dataopslag en e-mail werden genoemd als mogelijke plekken om stapsgewijs alternatieven te onderzoeken.
Gezamenlijke inkoop kan de positie van Nederlandse en Europese aanbieders versterken. Als voorbeeld werden de marktplaatsen en dynamische aankoopsystemen van SURF genoemd, waarmee leden een eigen uitvraag kunnen doen en niet automatisch bij één leverancier uitkomen. Vooral kleinere organisaties kunnen baat hebben bij het bundelen van hun inkoopkracht.
Tegelijkertijd vraagt dit om realistische keuzes. Europese en open alternatieven zijn niet vanzelfsprekend goedkoper en bieden soms nog niet alle gewenste functionaliteit. Organisaties moeten bepalen welke functionaliteit essentieel is, waar een tijdelijke concessie acceptabel is en waar eigen kennis of capaciteit nodig is. Als de markt nog niet biedt wat nodig is, kan ook zelf ontwikkelen een optie zijn. Deelnemers benadrukten dat digitale autonomie bovendien een bestuurlijke keuze is: zonder urgentie en richting vanuit het bestuur blijven bestaande contracten, kosten en weerstand al snel leidend. Binnen bestaande wet- en regelgeving is vaak al ruimte om andere keuzes te maken.
▼ Workshop 2 – Juridische & compliance-aspecten
De workshop werd begeleid door Dunja Madunic (Senior Specialist Strategy, Law & Technology – Arthur’s Legal) en Arthur van der Wees (Managing Director & Founder – Arthur’s Legal).
In de workshop over juridische en compliance-aspecten werd benadrukt dat digitale autonomie vraagt om meer dan het naleven van regels.
Organisaties hebben behoefte aan heldere definities, inzicht in risico’s en concrete afwegingskaders. Tegelijkertijd ontbreekt het regelmatig aan multidisciplinaire samenwerking tussen juridische experts, IT-specialisten, inkopers en bestuurders.
Deelnemers benadrukten daarom het belang van bestuurlijk leiderschap en draagvlak.
Bestuurders moeten begrijpen welke digitale afhankelijkheden bestaan, welke risico’s daarmee samenhangen en welke alternatieven beschikbaar zijn. Pas dan kunnen zij bewuste keuzes maken.
Ook het delen van praktijkervaringen en geleerde lessen werd genoemd als belangrijke manier om organisaties verder te helpen.
Bij de verschillende blokkades werd steeds gezocht naar een concreet handelingsperspectief. Als het beeld bestaat dat er geen alternatief is, helpt het om eerst inzichtelijk te maken welke programma’s, tools en functies worden gebruikt en per toepassing te onderzoeken welke alternatieven beschikbaar zijn. Bij contractuele lock-in is het belangrijk om niet alleen naar de leverancier te kijken, maar ook naar de scope, looptijd en voorwaarden van bestaande afspraken.
Ook wet- en regelgeving hoeft niet automatisch een eindpunt te zijn. In de workshop werd onder meer gewezen op de Data Act en op het belang van overstapmogelijkheden, interoperabiliteit, continuïteit en goede exit-ondersteuning. Welke regels precies van toepassing zijn, hangt af van de concrete situatie. De kern was vooral: onderzoek eerst welke ruimte er daadwerkelijk is, voordat een juridische of contractuele belemmering als vaststaand wordt beschouwd.
Ook argumenten als ‘te duur’ of ‘technisch niet mogelijk’ werden aan tafel genuanceerd. De oproep was om kosten, overstapvoorwaarden en technische haalbaarheid eerst concreet te onderzoeken en niet te snel aan te nemen dat Europese aanbieders geen passend alternatief kunnen bieden.
Daarnaast werd gewaarschuwd voor ‘sovereignty washing’. Een Europese vestiging of dataopslag in Europa betekent niet automatisch dat een organisatie ook daadwerkelijk zeggenschap houdt over data, technologie en dienstverlening. Ook de AVG en aanbestedingsregels worden soms sneller als harde blokkade gezien dan nodig is. De kern is daarom hetzelfde als bij de andere belemmeringen: onderzoek eerst wat feitelijk geldt en welke ruimte er binnen de bestaande kaders is.
Een centrale oefening was de vraag of een organisatie vooral klant of leverancier is. De conclusie aan tafel was dat organisaties, publiek én privaat, beide rollen vervullen. Door vanuit beide perspectieven te kijken, ontstaat een completer beeld van afhankelijkheden en verantwoordelijkheden en wordt voorkomen dat een organisatie zichzelf te snel in een slachtofferrol plaatst.
Deelnemers inventariseerden vervolgens blokkades en mogelijke oplossingen. De opbrengsten wijzen onder meer op gebrek aan overzicht, kennis en inzicht in data en regelgeving; risicoaversie en onzekerheid; bestaande lock-ins en leveranciersbeperkingen; personele weerstand tegen overstappen of het gebruik van nieuwe oplossingen; cultuur en verandermanagement; continuïteit; kosten en concurrentie; en een mismatch tussen vraag en aanbod. Ook werd het belang genoemd van launching customers die nieuwe oplossingen in de praktijk een kans geven.
▼ Workshop 3 – Technische & operationele haalbaarheid
De workshop werd begeleid door Ottolien Derth (Business Developer New Digital Society – ROM Utrecht Region). In de workshop over technische en operationele haalbaarheid stond de vraag centraal waar organisaties moeten beginnen.
Een belangrijke eerste stap is het uitvoeren van een nulmeting van het bestaande IT-landschap. Welke applicaties gebruiken we? Waar bevinden zich onze data? Welke systemen zijn cruciaal voor de continuïteit? En welke afhankelijkheden maken een overstap ingewikkeld? Met dit inzicht kunnen organisaties een realistische route uitstippelen naar meer autonomie.
Deelnemers benadrukten dat verandering geleidelijk kan plaatsvinden, maar wel vraagt om een duidelijke visie, technische criteria en goed verandermanagement.
Een vertegenwoordiger van Offlimits liet zien hoe de organisatie met open source, lokaal draaiende systemen en eigen technologie al concrete stappen zet. Daarmee werd duidelijk dat digitale autonomie en digitale weerbaarheid nauw met elkaar verbonden zijn.
Deelnemers bespraken dat architectuurkeuzes migratie eenvoudiger of juist moeilijker kunnen maken. Beperkt gebruik van leveranciersspecifieke clouddiensten kan software beter overdraagbaar houden. Nederlandse infrastructuurpartners, private omgevingen en initiatieven die portabiliteit en interoperabiliteit bevorderen kwamen als mogelijkheden aan bod. Daar staat tegenover dat publieke clouds geavanceerde automatisering en flexibele schaalbaarheid bieden, terwijl private omgevingen soms meer eigen beheer en capaciteit vragen. Langlopende volumecontracten kunnen bovendien financiële drempels opwerpen. De les is om exitmogelijkheden, open standaarden en overdraagbaarheid al bij nieuwe inkoop- en architectuurbesluiten mee te nemen.
Open source kan afhankelijkheden verminderen, maar vraagt eveneens om kennis, ondersteuning en onderhoud. Omdat ontwikkelteams vaak kleiner zijn dan die van grote internationale technologiebedrijven, werd grotere organisaties opgeroepen actief bij te dragen, bijvoorbeeld door ontwikkeltijd beschikbaar te stellen of functionaliteiten gezamenlijk te financieren. Samenwerking met onderwijsinstellingen en regionale digitale werkplaatsen biedt aanvullende kansen.
Generatieve AI brengt nieuwe afhankelijkheden met zich mee. Organisaties moeten afwegen waar modellen draaien, welke data worden verwerkt en hoe betrouwbaar en vervangbaar de modellen zijn. Open modellen zijn voor verschillende ontwikkeltaken bruikbaar, maar governance, beveiliging en kostenmonitoring blijven noodzakelijk. Ook ‘shadow AI’ kwam aan bod: medewerkers gebruiken soms zelfstandig externe AI-tools wanneer de officiële voorzieningen onvoldoende aansluiten. Alleen verbieden is dan niet genoeg; inzicht in de behoefte, veilige alternatieven en functiegerichte AI-geletterdheid zijn nodig.
Tot slot werd benadrukt dat digitale autonomie een organisatiebrede en culturele veranderopgave is. Waarden, gebruiksgemak, kosten en bereik moeten tegen elkaar worden afgewogen. Betrek medewerkers en bestuur bij een gedeelde visie en benut natuurlijke vervangingsmomenten en contractverlengingen om geleidelijk te veranderen. Kijk daarbij niet alleen naar kantoorsoftware en cloud, maar ook naar operationele technologie, zoals machines en productiesystemen.
▼ Workshop 4 – Markt & ecosysteem
De vierde workshop richtte zich op markt en ecosysteem. De workshop werd begeleid door Eva van den Noort (Senior Consultant, ICT, Strategy & Policy – TNO), Lisa van Nieuwpoort (Consultant en onderzoeker Digitale Samenleving – TNO Vector), Ed Kortekaas (Medeoprichter & verantwoordelijke voor Marketing – YourData Network) en Robert Jan Lamers (Directeur/eigenaar – YourData Network).
Hoe zorgen we ervoor dat Europese technologieaanbieders kunnen groeien en hun oplossingen daadwerkelijk worden gebruikt?
Deelnemers benadrukten het belang van samenwerking tussen aanbieders, beleidsmakers en klanten.
Innovatieve bedrijven en lokale voorlopers, de zogenoemde local heroes, kunnen anderen inspireren en laten zien welke alternatieven al beschikbaar zijn.
De overheid kan een belangrijke rol spelen als facilitator en launching customer. Door zelf innovatieve Europese oplossingen toe te passen, ontstaat vraag die aanbieders helpt om verder te ontwikkelen en op te schalen.
Daarnaast werden financiering, zichtbaarheid en transitiemanagement genoemd als belangrijke randvoorwaarden.
De boodschap was helder: technologische alternatieven zijn noodzakelijk, maar zonder gebruikers, investeringen en ondersteuning bij de overstap ontstaat geen volwassen markt.
Onbekendheid, risicomijding, bestaande ecosystemen en ingesleten werkwijzen vormen belangrijke drempels. Europese alternatieven concurreren niet alleen met een afzonderlijk product, maar vaak met complete ecosystemen. Deelnemers pleitten daarom voor klein beginnen, concrete successen zichtbaar maken en van daaruit vertrouwen en schaal opbouwen. Dat kan rond een nieuw proces of een specifieke toepassing, zonder direct een grootschalige migratie te starten.
Het gesprek maakte ook de kip-eisituatie zichtbaar: aanbieders hebben klanten nodig om schaal en bewijs op te bouwen, terwijl afnemers juist schaal en bewezen oplossingen willen zien voordat zij instappen. Het doorbreken van die cirkel vraagt om gezamenlijke actie: ruimte voor experiment binnen inkoop en aanbesteding, publieke organisaties als launching customer, vraagbundeling en meer samenwerking tussen aanbieders.
Plenaire terugkoppeling: van inzichten naar praktijk
Na de workshops volgde een praktijkvoorbeeld dat de centrale ambitie van de bijeenkomst concreet maakte.
Menno Stroes (Head of Partnerships Benelux – Schwarz Digits) liet zien hoe de Schwarz Group, het moederbedrijf van onder andere Lidl en Kaufland, digitale autonomie heeft vertaald naar een eigen technologische infrastructuur en een commerciële propositie.
Als internationaal retailconcern is de Schwarz Group sterk afhankelijk van digitale systemen voor onder meer logistiek, bedrijfsvoering en gegevensverwerking. Controle over deze infrastructuur is essentieel voor de continuïteit van de onderneming. In plaats van uitsluitend afhankelijk te blijven van externe cloudleveranciers, investeerde het concern in de ontwikkeling van een eigen cloudomgeving. Daaruit ontstond STACKIT, een Europees cloudplatform dat aanvankelijk werd ontwikkeld voor de eigen bedrijfsvoering en inmiddels ook beschikbaar is voor andere bedrijven en publieke organisaties.
Wat deze case bijzonder maakt, is dat een grote afnemer van technologie zelf aanbieder werd. De Schwarz Group beschikte over drie belangrijke voorwaarden om dit mogelijk te maken: een concrete interne behoefte, voldoende schaalgrootte en investeringsvermogen.
De eigen organisatie fungeerde als eerste grote gebruiker van de technologie. Daardoor kon het platform worden ontwikkeld en toegepast binnen een complexe, grootschalige bedrijfsomgeving. Vervolgens werd deze interne oplossing uitgebouwd tot een commercieel aanbod voor andere organisaties. Daarmee laat de Lidl-case zien hoe digitale autonomie en economische ontwikkeling elkaar kunnen versterken.
Een investering die begon vanuit de behoefte aan controle over de eigen digitale infrastructuur, groeide uit tot een Europees alternatief op de cloudmarkt.
De case sluit daarmee direct aan op de discussies tijdens de workshops. Opschaling vraagt niet alleen om innovatieve aanbieders, maar ook om grote organisaties die bereid zijn oplossingen daadwerkelijk te gebruiken, erin te investeren en als eerste klant op te treden. Menno Stroes benadrukte dat digitale autonomie uiteindelijk draait om bedrijfscontinuïteit en keuzevrijheid. Zijn definitie van soevereiniteit was treffend: ‘Being able to walk away from the negotiation table. Organisaties hoeven niet volledig onafhankelijk te zijn, maar moeten daadwerkelijk kunnen overstappen wanneer dat noodzakelijk is.
Tijdens de plenaire terugkoppeling werd daarbij benadrukt dat een organisatie niet in één keer volledig hoeft over te stappen. Het is wel verstandig alternatieven achter de hand te hebben en te weten hoe een overstap kan worden uitgevoerd. De afweging is steeds waar risico kan worden geaccepteerd en waar continuïteit absoluut geborgd moet zijn. Zijn vraag aan de deelnemers was daarom even eenvoudig als fundamenteel: ‘Hebben we eigenlijk wel een Plan B?’
Bekijk de presentatie van Menno Stroes Presentatie Menno Stroes
Van inspiratie naar concrete stappen
Ook Rob van Beek (Strateeg en manager marketingcommunicatie – ROM Utrecht Region) liet zien hoe organisaties de stap naar digitale autonomie kunnen zetten.
Met De Autonomie Club worden organisaties geholpen om Europese alternatieven te ontdekken en een concrete roadmap te ontwikkelen.
Door technologie zelf te ervaren en kennis uit te wisselen, wordt de stap naar verandering kleiner.
Dit sluit aan bij een belangrijk inzicht uit de bijeenkomst: veel organisaties willen wel werken aan digitale autonomie, maar weten nog onvoldoende waar zij moeten beginnen.
Juist daarom zijn praktische ondersteuning, samenwerking en zichtbare voorbeelden essentieel.
Gezamenlijke terugkoppelijk: kansen, belemmeringen en acties
Naast de inhoudelijke gesprekken brachten de workshopbegeleiders via Mentimeter de opbrengsten van de vier workshops samen. Zij werden gevraagd kansen, belemmeringen en mogelijke oplossingen en acties te benoemen. De terugkoppeling laat zien dat digitale autonomie niet alleen een technisch vraagstuk is. Ook kennis, leiderschap, marktontwikkeling, inkoop, cultuur en samenwerking bepalen of Nederlandse en Europese alternatieven daadwerkelijk worden toegepast.
Kansen
De deelnemers zien kansen in klein beginnen: startups de ruimte geven om in te groeien en binnen grotere organisaties stapsgewijs kleine veranderingen door te voeren. Lokale ‘heroes’ en praktijkvoorbeelden kunnen een centralere rol spelen in de discussie over digitale soevereiniteit. Door kennis te delen en succesvolle voorbeelden zichtbaarder te maken, kunnen organisaties van elkaar leren.
Ook werden open-sourcemodellen en beschikbare alternatieven als veelbelovend genoemd. Door samen te werken kunnen Nederlandse en Europese alternatieven schaalbaarder worden gemaakt. Europese samenwerking is daarbij essentieel om de massa te bereiken. Een marktplaats die vraag en aanbod bij elkaar brengt, kan de vindbaarheid van alternatieven vergroten. Deelnemers noemden daarnaast het belang van voorsorteren op de CADA.
Een gedeelde en bruikbare betekenis van digitale soevereiniteit kan helpen om vertrouwen te creëren: duidelijk maken wat het begrip wel en niet inhoudt, waarom het belangrijk is en wat het oplevert. Daarbij hoort ook de vraag hoe en met wie dit wordt gerealiseerd, zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde. Digitale autonomie werd bovendien verbonden aan het creëren van een betrouwbare maatschappij en economie: door en voor Nederland en Europa.
Bij aanbestedingen werd opgeroepen om kwalitatieve waarden niet ondergeschikt te maken aan uitsluitend kwantitatieve criteria. Meet zowel de kwaliteit als de kwantitatieve prestaties, en bouw aan resultaten die op langere termijn kunnen worden bereikt en behouden. Ook werd benadrukt dat overstappen onderdeel kan zijn van bedrijfscontinuïteit.
Belemmeringen
De door de workshopbegeleiders verzamelde Mentimeter-inbreng laat zien dat binnen organisaties vaak het overzicht ontbreekt, bijvoorbeeld over cruciale data, werkprocessen, leveranciers en afhankelijkheden. Ook ontbreekt actuele kennis over technologische mogelijkheden en regelgeving. Er is behoefte aan relevante, multidisciplinaire opleidingen en aan goede voorbeelden. ‘Onbekend maakt onbemind’ kwam nadrukkelijk terug.
Andere genoemde belemmeringen zijn het ontbreken van bestuurlijk en politiek draagvlak, onvoldoende prioriteit en budget, beperkte risicobereidheid en gewenning aan bestaande ecosystemen. Organisaties vrezen dat vervanging van een grote leverancier door meerdere aanbieders de continuïteit in gevaar brengt of dat er nog geen volledig alternatief aanbod bestaat. Ook verschillende vormen van lock-in, sovereignty washing, conformeergedrag en gebrek aan initiatief werden genoemd.
Verder ervaren organisaties de hoeveelheid regelgeving en beleidskaders als complex. Nieuwe regelgeving kan onzekerheid oproepen zolang de praktische toepassing nog niet is uitgekristalliseerd. Ook aanbestedingsprocessen kunnen ingewikkeld zijn. Deelnemers wezen op zorgen over concurrentienadeel, kosten en doorlooptijd van overstappen, op maatwerk dat standaardisatie bemoeilijkt en op een versnipperd aanbod waarin lokale aanbieders onvoldoende met elkaar verbonden zijn. Budget en adoptie worden bovendien niet altijd meegenomen in uitvragen en de kosten van bedrijfscontinuïteit worden niet altijd expliciet berekend.
Oplossingen en concrete acties
In de Mentimeter-terugkoppeling benoemden de workshopbegeleiders een aantal richtingen om deze belemmeringen te verkleinen:
- Geef digitale soevereiniteit meer prioriteit in overheidsbeleid en zorg voor zichtbaar leiderschap en voldoende budget.
- Laat de overheid vaker optreden als launching customer, zodat Nederlandse en Europese aanbieders referenties kunnen opbouwen en hun oplossingen in de praktijk kunnen bewijzen.
- Breng succesvolle voorbeelden uit Nederland en Europa actief onder de aandacht en stimuleer kennisdeling via open kennisnetwerken.
- Organiseer gerichte, permanente en multidisciplinaire opleidingen, zodat organisaties actuele kennis opbouwen over technologie, inkoop, juridische kaders en digitale afhankelijkheden.
- Maak de markt en de kosten transparanter, zodat vraag en aanbod elkaar beter kunnen vinden en organisaties alternatieven zorgvuldig kunnen vergelijken.
- Stimuleer standaardisatie en interoperabiliteit en beperk onnodig maatwerk. Neem portabiliteit, exitmogelijkheden en continuïteit vanaf het begin mee in ontwerp, contracten en aanbestedingen.
- Ga actief sovereignty washing tegen en zorg voor betrouwbare audits of toetsingsmogelijkheden waarmee organisaties de daadwerkelijke mate van digitale soevereiniteit kunnen beoordelen en stapsgewijs verbeteren.
- Begin concreet en gefaseerd: maak een overzicht van kritieke data, werkprocessen en leveranciersafhankelijkheden, kies een haalbare toepassing voor een pilot en deel de ervaringen.
De door de workshopbegeleiders samengebrachte Mentimeter-opbrengsten versterken daarmee de rode draad van de bijeenkomst: digitale autonomie vraagt om een combinatie van bestuurlijke keuzes, kennisontwikkeling, een transparante markt, samenwerking en praktische experimenten. Niet één maatregel neemt alle afhankelijkheden weg; juist de samenhang tussen deze acties maakt het mogelijk om alternatieven te laten groeien en organisaties meer handelingsruimte te geven.
Verdieping en relevante publicatie
De ACM-handreiking over digitale autonomie biedt relevante verdieping bij de bespreking van inkoop en aanbesteding. De handreiking kan organisaties helpen om digitale autonomie mee te wegen in hun inkoop- en aanbestedingspraktijk.
iBestuur – ACM publiceert handreiking digitale autonomie: https://ibestuur.nl/markt-en-overheid/inkoop-en-aanbesteding/acm-publiceert-handreiking-digitale-autonomie
Sprekers















Samenwerkingspartners binnen deze workshop


