21-01-2026
Begeleidingsethiek als versneller van innovatie
Op 21 januari 2026 organiseerde de Community of Practice Digitale Ethiek voor Overheden het webinar ‘Aanpak Begeleidingsethiek’, onder leiding van Chandro Kandiah. In het webinar lichtte Daniël Tijink de methode toe en deelden Maarten van Veen en Harry ten Cate (gemeente Eindhoven) een praktijkcasus over social media monitoring.
De methode: Aanpak Begeleidingsethiek
Hoe zorg je dat technologische innovatie niet alleen snel, maar ook verantwoord gaat? De Aanpak Begeleidingsethiek (ABE) helpt organisaties om bij nieuwe technologieën niet te blijven hangen in abstracte principes, maar samen met een groep diverse betrokkenen tot concrete handelingsopties te komen: wat betekent deze technologie in de praktijk, welke waarden staan op het spel en wat kunnen we concreet anders doen?
De Aanpak Begeleidingsethiek (ABE) is een praktijkgerichte methode om technologie verantwoord te begeleiden. In plaats van alleen te vragen of iets “mag”, helpt ABE teams om samen te onderzoeken wat een technologie doet in een concrete context, welke positieve en negatieve effecten betrokkenen ervaren en welke waarden daarbij op het spel staan. Het uitgangspunt is dat ethiek vooral ontstaat in de dagelijkse praktijk: waar technologie wordt ontworpen, ingevoerd en gebruikt, met alle emoties, belangen en context die daarbij horen.
ABE krijgt vorm in een gestructureerde workshop (meestal een dagdeel) met een brede groep betrokkenen: direct betrokkenen (zoals inwoners/patiënten), professionals, techniek/ICT en beslissers. De sessie doorloopt grofweg drie fasen: (1) casus & context scherp maken, (2) betrokkenen, effecten en waarden in kaart brengen en prioriteren, en (3) handelingsopties formuleren om negatieve effecten te beperken en positieve effecten te versterken—via aanpassingen in de technologie zelf, afspraken en governance in de organisatie, en gedrag/communicatie in het gebruik. De opbrengst wordt vastgelegd in een verslag dat helpt om keuzes te onderbouwen, vervolgacties te organiseren en te leren binnen en tussen organisaties.
De casus: social media monitoring in Eindhoven
In 2023 gebruikte de gemeente Eindhoven social media monitoring om via sentimentanalyse signalen van mogelijke onrust in de stad vroegtijdig te herkennen. De inzet van zo’n tool roept echter meteen lastige vragen op: wat mag je als overheid wel en niet monitoren, hoe voorkom je dat individuele inwoners (onbedoeld) in beeld komen, en wat doet dit met vertrouwen en legitimiteit?
Om die vragen structureel te verkennen, organiseerde Eindhoven een sessie met de Aanpak Begeleidingsethiek (ABE). Met een brede groep – communicatie, ICT, privacy/juridisch, veiligheid en inwoners – werden de effecten (positief én negatief), de belangrijkste waarden en mogelijke handelingsopties in kaart gebracht.
De sessie leidde niet tot één simpel ja/nee, maar tot maatwerk. De gemeente Eindhoven stopte met de inzet van social media monitoring vanuit communicatie. Tegelijkertijd betekent dat niet dat het onderwerp volledig van tafel is. Binnen het domein veiligheid wordt momenteel verkend of er een andere, veel strikter ingekaderde toepassing mogelijk is, rond de bevoegdheid ‘online aangejaagde openbare ordeverstoringen’. In samenwerking met TNO en een consortium van meerdere gemeenten wordt gekeken of er een tool ontwikkeld kan worden waarmee signalen op het gebied van veiligheid kunnen worden opgepikt. Maar dat zou, benadrukt Maarten van Veen, “van hele andere orde” zijn dan het eerdere gebruik door communicatie.
Daarmee laat de Aanpak Begeleidingsethiek zien wat zij in de praktijk kan betekenen: niet alleen grenzen trekken en scherp krijgen wat je níét wilt, maar ook richting geven aan de vraag hoe digitalisering dan wél kan – onder welke voorwaarden, met welke waarborgen en met welke vormen van betrokkenheid.
De sessie droeg ook bij aan het vertrouwen in de overheid, juist doordat inwoners konden meedenken en meepraten. De Eindhovense inwoners Sylvia Kwarten en Jeanny Steens verwoorden dat treffend. “Heel mooi dat er beleid aankomt waar duidelijke regels aan verbonden zijn als het gaat om social media monitoring,” zegt Jeanny. “Dat we kunnen zien dat de gemeente zo ethisch reflecteert, geeft vertrouwen in de overheid,” voegt Sylvia toe.
21-01-2026